BÀI 4: KHÚC XẠ ÁNH SÁNG
I. Hiện tượng khúc xạ ánh sáng
Thí nghiệm 1: Tìm hiểu hiện tượng khúc xạ ánh sáng
Chuẩn bị:
- Một bảng thí nghiệm có gắn tấm nhựa in vòng tròn chia độ.
- Một bản bán trụ bằng thuỷ tinh.
- Đèn 12 V – 21 W có khe cài bản chắn sáng tạo chùm sáng hẹp.
- Nguồn điện (biến áp nguồn).
Tiến hành:
- Bố trí thí nghiệm như hình minh họa bên dưới.
- Chiếu một chùm sáng tới SI (điểm tới I là tâm của bản bán trụ).
- Quan sát đường đi của chùm sáng qua mặt phân cách.
Kết quả: Chùm sáng truyền từ không khí vào thuỷ tinh bị gãy khúc (lệch khỏi phương truyền ban đầu) tại mặt phân cách giữa hai môi trường (tức là tại điểm tới I trên bề mặt của bản bán trụ).
Hình 4.1: Bố trí thí nghiệm khảo sát hiện tượng khúc xạ ánh sáng
Định nghĩa: Hiện tượng khúc xạ ánh sáng là hiện tượng tia sáng bị gãy khúc (bị lệch khỏi phương truyền ban đầu) tại mặt phân cách khi truyền từ môi trường trong suốt này sang môi trường trong suốt khác.
Một số quy ước thường sử dụng:
- I: Điểm tới.
- SI: Tia tới; IK: Tia khúc xạ.
- NN’: Pháp tuyến (đường thẳng vuông góc với mặt phân cách tại điểm tới I).
- i = ∠(SIN): Góc tới (góc hợp bởi tia tới và pháp tuyến).
- r = ∠(KIN’): Góc khúc xạ (góc hợp bởi tia khúc xạ và pháp tuyến).
- Mặt phẳng tới: Mặt phẳng chứa tia tới SI và pháp tuyến NN’.
II. Định luật khúc xạ ánh sáng
Thí nghiệm 2: Khảo sát phương của tia khúc xạ
Chuẩn bị: Bản bán trụ bằng thuỷ tinh trong suốt; một tấm xốp mỏng có gắn bảng chia độ; bốn chiếc đinh ghim giống nhau; một tấm nhựa phẳng.
Tiến hành:
- Bố trí thí nghiệm như hình minh họa: Cắm các đinh ghim tại O và A để xác định pháp tuyến OA. Cắm đinh ghim ở B để xác định tia tới BO.
- Lưu ý: Cắm các đinh ghim O, A, B sao cho đầu mũ đinh có chiều cao bằng 1/2 bề dày bản bán trụ, khi đó mặt phẳng tới qua ba đầu đinh ghim sẽ song song với tấm xốp.
- Đặt mắt nhìn vào mặt phẳng bản bán trụ sao cho đầu đinh O che khuất ảnh của đinh B. Cắm đinh ghim C trên đường truyền sáng từ O tới mắt sao cho đinh C che khuất ảnh của B và O. Khi đó tia khúc xạ chính là tia OC.
- Bỏ bản bán trụ ra, dùng tấm nhựa phẳng kiểm tra thấy các tia BO, OA, OC đều cùng nằm trên một mặt phẳng.
Hình 4.2: Thí nghiệm khảo sát phương và tính chất của tia khúc xạ
Nội dung Định luật khúc xạ ánh sáng:
- Tia khúc xạ nằm trong mặt phẳng tới và ở phía bên kia pháp tuyến so với tia tới.
- Với hai môi trường trong suốt nhất định, tỉ số giữa sin của góc tới (sin i) và sin của góc khúc xạ (sin r) luôn luôn là một hằng số không đổi:
sin i / sin r = hằng số
III. Chiết suất của môi trường
1. Chiết suất tỉ đối
Tỉ số không đổi (sin i / sin r) trong hiện tượng khúc xạ được gọi là chiết suất tỉ đối n21 của môi trường 2 (chứa tia khúc xạ) đối với môi trường 1 (chứa tia tới):
- Nếu n21 > 1 (môi trường 2 chiết quang hơn môi trường 1) thì r < i: Tia khúc xạ bị lệch lại gần pháp tuyến hơn.
- Nếu n21 < 1 (môi trường 2 kém chiết quang hơn môi trường 1) thì r > i: Tia khúc xạ bị lệch xa pháp tuyến hơn.
Từ đó ta có biểu thức dạng đối xứng rất thuận tiện của định luật khúc xạ ánh sáng:
2. Chiết suất tuyệt đối
Chiết suất tuyệt đối (thường gọi tắt là chiết suất n) của một môi trường là chiết suất tỉ đối của môi trường đó đối với chân không.
Nguyên nhân của hiện tượng khúc xạ là do sự thay đổi tốc độ truyền ánh sáng khi đi qua hai môi trường khác nhau. Hệ thức chiết suất tuyệt đối được xác định:
Trong đó:
- c: Tốc độ ánh sáng trong chân không (c = 3 × 108 m/s).
- v: Tốc độ ánh sáng truyền trong môi trường trong suốt đang xét (m/s).
- Vì tốc độ ánh sáng trong môi trường luôn nhỏ hơn trong chân không (v < c) nên chiết suất tuyệt đối của mọi môi trường trong suốt luôn n > 1 (chân không có n = 1, không khí có n ≈ 1,00029 ≈ 1).
Bảng chiết suất của một số môi trường thông dụng
| Chất rắn (ở 20°C) | Chiết suất n | Chất lỏng / Chất khí | Chiết suất n |
|---|---|---|---|
| Kim cương | 2,419 | Nước (chất lỏng) | 1,333 (≈ 4/3) |
| Thủy tinh crown | 1,464 – 1,532 | Ethylic alcohol (cồn) | 1,361 |
| Thủy tinh flint | 1,603 – 1,865 | Không khí (0°C, 1 atm) | 1,00029 (≈ 1) |
| Nước đá | 1,309 | Khí Carbon dioxide (CO2) | 1,00045 |
| Muối ăn (NaCl) | 1,544 | Chân không | 1,00000 |
Góc Thí Nghiệm Trực Quan & Video Bài Giảng
1. Video Bài Giảng Về Khúc Xạ Ánh Sáng
2. Thí Nghiệm Mô Phỏng Hiện Tượng Khúc Xạ
Thí nghiệm trực quan trên TikTok KHTN
Quan sát đường truyền của tia laser qua lăng kính và bản thủy tinh bán trụ
Xem Thí Nghiệm Trực TuyếnHệ Thống 10 Bài Tập Trắc Nghiệm Tự Luyện
Câu 1: Chiết suất tuyệt đối n của một môi trường trong suốt được tính bằng tỉ số giữa tốc độ ánh sáng trong chân không c và tốc độ ánh sáng v trong môi trường đó. Biểu thức nào sau đây đúng?
A. n = v / c
B. n = c / v
C. n = c × v
D. n = 1 / (c × v)
→ Lời giải: Theo định nghĩa, chiết suất tuyệt đối là n = c / v. Đáp án B.
Câu 2: Hệ thức nào sau đây là biểu thức đúng của định luật khúc xạ ánh sáng dạng đối xứng?
A. n1 × sin i = n2 × sin r
B. n1 × cos i = n2 × cos r
C. sin i = n21 × sin r
D. n1 × i = n2 × r
→ Lời giải: Dạng đối xứng của định luật khúc xạ là n1.sin i = n2.sin r. Đáp án A.
Câu 3: Chiết suất tỉ đối n21 của môi trường 2 đối với môi trường 1 được xác định bằng công thức nào?
A. n21 = n1 / n2
B. n21 = n1 × n2
C. n21 = n2 / n1
D. n21 = n2 − n1
→ Lời giải: Chiết suất tỉ đối của môi trường 2 đối với môi trường 1 là n21 = n2 / n1. Đáp án C.
Câu 4: Khi ánh sáng truyền từ môi trường có chiết suất nhỏ sang môi trường có chiết suất lớn hơn (n1 < n2), kết luận nào sau đây về góc tới i và góc khúc xạ r là đúng?
A. r > i
B. r = i
C. r + i = 90°
D. r < i
→ Lời giải: Vì n1 < n2 nên sin r = (n1/n2).sin i < sin i ⇒ r < i (tia khúc xạ lệch lại gần pháp tuyến). Đáp án D.
Câu 5: Cho tốc độ ánh sáng trong chân không là c = 3 × 108 m/s. Tốc độ của ánh sáng trong một môi trường có chiết suất tuyệt đối bằng 1,5 là:
A. 4,5 × 108 m/s
B. 2 × 108 m/s
C. 3 × 108 m/s
D. 1,5 × 108 m/s
→ Lời giải: Ta có v = c / n = (3 × 10^8) / 1,5 = 2 × 10^8 m/s. Đáp án B.
Câu 6: Ánh sáng truyền từ môi trường (1) sang môi trường (2) với góc tới i và góc khúc xạ r. Nếu chiếu ngược lại tia sáng theo đường truyền cũ từ môi trường (2) với góc tới r thì góc khúc xạ trong môi trường (1) sẽ bằng:
A. i
B. r
C. 90° − i
D. 0°
→ Lời giải: Theo tính chất thuận nghịch của chiều truyền ánh sáng, nếu ánh sáng đi từ (2) với góc r thì sẽ khúc xạ sang (1) với góc i. Đáp án A.
Câu 7: Khi một chùm sáng đơn sắc truyền từ không khí vào một môi trường trong suốt có chiết suất n > 1, đại lượng nào sau đây của ánh sáng không thay đổi?
A. Vận tốc truyền sóng
B. Bước sóng trong môi trường
C. Tần số của ánh sáng
D. Phương truyền sóng
→ Lời giải: Khi truyền qua các môi trường khác nhau, tần số của ánh sáng luôn không đổi. Đáp án C.
Câu 8: Một tia sáng chiếu vuông góc với mặt phân cách giữa hai môi trường trong suốt có chiết suất khác nhau. Góc khúc xạ r của tia sáng này bằng:
A. 90°
B. 60°
C. 45°
D. 0°
→ Lời giải: Chiếu vuông góc nghĩa là tia sáng trùng với pháp tuyến ⇒ góc tới i = 0° ⇒ góc khúc xạ r = 0° (tia sáng truyền thẳng). Đáp án D.
Câu 9: Khi một tia sáng truyền từ môi trường có chiết suất lớn sang môi trường có chiết suất nhỏ hơn (n1 > n2), mối quan hệ giữa góc tới i và góc khúc xạ r là gì?
A. r < i
B. r > i
C. r = i
D. r = 0°
→ Lời giải: Vì n1 > n2 nên sin r = (n1/n2).sin i > sin i ⇒ r > i (tia khúc xạ lệch ra xa pháp tuyến). Đáp án B.
Câu 10: Một tia sáng đi từ không khí (n1 = 1) vào nước với góc tới i = 60°. Biết chiết suất của nước là n2 = 4/3. Giá trị của sin r là:
A. √3 / 2
B. 4 / (3√3)
C. 3√3 / 8
D. 2√3 / 3
- Áp dụng định luật khúc xạ ánh sáng: n1 × sin i = n2 × sin r.
- Với n1 = 1, i = 60° ⇒ sin 60° = √3 / 2.
- Chiết suất nước n2 = 4/3.
⇒ 1 × (√3 / 2) = (4/3) × sin r
⇒ sin r = (√3 / 2) × (3/4) = 3√3 / 8 ≈ 0,6495.
→ Đáp án đúng: C