BÀI 2: CƠ NĂNG
I. Cơ năng
Trong trò chơi tung hứng bóng, khi xét giai đoạn quả bóng chuyển động lên trên: độ cao tăng dần nên thế năng tăng dần; đồng thời tốc độ giảm dần nên động năng giảm dần. Xét giai đoạn quả bóng rơi xuống: độ cao giảm dần nên thế năng giảm dần, nhưng tốc độ tăng dần nên động năng lại tăng dần. Động năng và thế năng có thể chuyển hoá qua lại lẫn nhau.
Tổng động năng và thế năng của một vật được gọi là cơ năng của vật:
W = Wđ + Wt = ½ m v² + P × h
Đơn vị của cơ năng là Jun (J).
Hình 2.1: Người chơi tung hứng bóng - Quá trình chuyển hóa nhịp nhàng giữa động năng và thế năng
II. Sự chuyển hóa năng lượng & Định luật bảo toàn cơ năng
- Nếu cơ năng của vật không chuyển hoá thành các dạng năng lượng khác (như nhiệt năng do ma sát) thì tổng động năng và thế năng luôn không đổi, tức cơ năng của vật được bảo toàn.
- Trong thực tế khi có lực cản hoặc ma sát, một phần cơ năng chuyển hoá thành nhiệt năng, khi đó cơ năng của vật không được bảo toàn.
III. Thí nghiệm chứng minh sự chuyển hóa động năng - thế năng
Chuẩn bị: 1 quả kim loại nặng (khoảng 50 - 100g) có móc treo, 1 sợi dây mảnh không dãn, 1 giá thí nghiệm có thanh ngang.
Tiến hành:
- Bước 1: Buộc một đầu dây vào quả nặng, đầu còn lại cố định vào giá treo để tạo thành một con lắc đơn.
- Bước 2: Chọn vị trí cân bằng O (vị trí thấp nhất khi con lắc đứng yên thẳng đứng) làm mốc tính độ cao (tại đây thế năng bằng 0).
- Bước 3: Kéo quả nặng lệch khỏi vị trí cân bằng một góc khoảng 30° đến vị trí A rồi buông nhẹ không truyền vận tốc đầu.
- Bước 4: Quan sát kỹ sự thay đổi độ cao và tốc độ của quả nặng khi nó chuyển động từ A xuống O rồi từ O lên vị trí cao nhất bên kia là B.
Hình 2.2: Sơ đồ chuyển hóa cơ năng trong chuyển động của con lắc đơn
Kết luận và phân tích hiện tượng:
• Giai đoạn đi xuống (A → O): Độ cao giảm dần làm thế năng giảm, nhưng tốc độ tăng dần làm động năng tăng. Thế năng đã chuyển hóa thành động năng.
• Giai đoạn đi lên (O → B): Tốc độ giảm dần làm động năng giảm, nhưng độ cao tăng dần làm thế năng tăng. Động năng đã chuyển hóa ngược lại thành thế năng.
• Tổng kết: Động năng và thế năng luôn chuyển hóa qua lại lẫn nhau. Khi thế năng giảm thì động năng tăng và ngược lại, tổng của chúng (cơ năng) duy trì không đổi (nếu bỏ qua lực cản).
Bộ 10 Câu Bài Tập Tự Luyện Cơ Năng
Câu 1: Từ mặt đất, một quả bóng được ném thẳng đứng lên cao với vận tốc ban đầu. Bỏ qua lực cản không khí. Trong quá trình quả bóng đi lên thì:
A. Động năng tăng, thế năng giảm.
B. Động năng tăng, thế năng tăng.
C. Động năng giảm, thế năng tăng.
D. Động năng giảm, thế năng giảm.
Câu 2: Một vật được thả rơi tự do từ độ cao h xuống mặt đất (chọn mốc thế năng tại mặt đất). Tại vị trí mà động năng bằng thế năng, vật đang ở độ cao nào?
A. h / 3 B. h / 2 C. h / 4 D. 2h / 3
Câu 3: Một chú chim có khối lượng 0,5 kg đang bay đều ở độ cao 20 m so với mặt đất với tốc độ 10 m/s. Lấy g = 10 m/s². Cơ năng của chú chim đối với mặt đất là:
A. 100 J B. 25 J C. 125 J D. 50 J
(Hướng dẫn: W = Wđ + Wt = 0,5 × 0,5 × 10² + 10 × 0,5 × 20 = 25 + 100 = 125 J)
Câu 4: Thả một viên bi sắt lăn không vận tốc đầu từ đỉnh máng nghiêng cao h. Bỏ qua ma sát. Khi viên bi lăn xuống vị trí có độ cao còn h / 4 thì tỉ số giữa động năng và thế năng của viên bi tại đó là:
A. 4 B. 3 C. 1 / 3 D. 1 / 4
(Hướng dẫn: Wt = W / 4 → Wđ = 3W / 4 → Wđ / Wt = 3)
Câu 5: Một người đứng trên ban công cao 6 m so với mặt đất, ném viên sỏi thẳng đứng lên cao với vận tốc ban đầu 4 m/s. Bỏ qua lực cản không khí, lấy g = 10 m/s². Tốc độ của viên sỏi ngay trước khi chạm đất là:
A. 10 m/s B. √136 m/s C. √136 ≈ 11,66 m/s (hoặc √136) D. 8 m/s
(Hướng dẫn: v = √(v₀² + 2gh) = √(4² + 2×10×6) = √(16 + 120) = √136)
Câu 6: Khi một quả lắc đồng hồ chuyển động từ vị trí biên về vị trí cân bằng thì:
A. Cơ năng của quả lắc tăng dần.
B. Thế năng biến thành năng lượng nhiệt.
C. Thế năng chuyển hóa dần thành động năng.
D. Động năng chuyển hóa dần thành thế năng.
Câu 7: Một vật có khối lượng 1 kg được ném thẳng đứng lên cao từ mặt đất với v₀ = 10 m/s. Do có lực cản không khí nên khi lên đến vị trí cao nhất, cơ năng hao hụt mất 10 J. Lấy g = 10 m/s². Độ cao cực đại thực tế mà vật đạt được là:
A. 5 m B. 4 m C. 4,5 m D. 3,5 m
(Hướng dẫn: W ban đầu = 50 J. Cơ năng tại đỉnh = 50 - 10 = 40 J = 10 × 1 × h → h = 4 m)
Câu 8: Một thùng gỗ khối lượng 20 kg trượt từ đỉnh cầu trượt cao 4 m xuống chân. Vận tốc ở chân là 6 m/s. Lấy g = 10 m/s². Công của lực ma sát tác dụng lên thùng là:
A. -440 J B. -360 J C. -800 J D. -40 J
(Hướng dẫn: Ams = Wsau - Wđầu = ½ × 20 × 36 - 20 × 10 × 4 = 360 - 800 = -440 J)
Câu 9: Một hòn đá được ném thẳng đứng lên cao từ mặt đất. Bỏ qua lực cản không khí. Ở độ cao 5 m, thế năng của hòn đá bằng một nửa động năng của nó. Độ cao cực đại mà hòn đá có thể đạt tới là:
A. 10 m B. 15 m C. 7,5 m D. 20 m
(Hướng dẫn: Tại h = 5m: Wđ = 2Wt → W = Wđ + Wt = 3Wt = 3 × mg × 5 = mg × 15 = mg × hmax → hmax = 15 m)
Câu 10: Một mô hình tàu lượn đồ chơi chuyển động trên máng uốn cong (bỏ qua ma sát). Tàu xuất phát không vận tốc đầu từ độ cao h. Để tàu lộn được vòng tròn thẳng đứng bán kính R mà không bị rơi ở điểm cao nhất (tốc độ tối thiểu v = √(gR)), độ cao thả tàu h tối thiểu phải là:
A. 2R B. 2,5R C. 3R D. 1,5R
(Hướng dẫn: mg × h = mg × 2R + ½ m × gR = 2,5 mgR → h = 2,5R)