BÀI 3: CÔNG VÀ CÔNG SUẤT
I. Công cơ học
Trong tự nhiên, khi các vật tương tác với nhau, năng lượng có thể được truyền từ vật này sang vật khác. Có hai hình thức truyền năng lượng phổ biến là: truyền nhiệt và thực hiện công. Trong bài này, chúng ta sẽ tìm hiểu hình thức truyền năng lượng bằng cách thực hiện công.
Một người đẩy một xe hàng chuyển động trên mặt sàn nằm ngang. Sau khi dịch chuyển một quãng đường s trên mặt sàn, xe hàng có tốc độ v, nghĩa là nó nhận được một động năng nhất định. Động năng của xe hàng có được là do người đã thực hiện một công cơ học.
Hình 3.1: Lực đẩy F làm xe hàng dịch chuyển một đoạn s theo hướng của lực
Công cơ học (thường gọi tắt là công) là số đo phần năng lượng được truyền từ vật này qua vật khác trong tương tác giữa các vật.
Công A của một lực F không đổi làm vật dịch chuyển một quãng đường s theo hướng của lực được xác định bởi biểu thức:
Trong đó:
- F: Lực tác dụng lên vật, đơn vị đo là niutơn (N).
- s: Quãng đường dịch chuyển theo hướng của lực, đơn vị đo là mét (m).
- A: Công cơ học, đơn vị là jun, kí hiệu là J (1 J = 1 N⋅m).
Các bội số của Jun:
- 1 kilôjun (kJ) = 103 J = 1.000 J
- 1 mêgajun (MJ) = 106 J = 1.000.000 J
Trong đời sống và kĩ thuật, người ta còn dùng các đơn vị khác của công:
- BTU (British Thermal Unit): 1 BTU = 1.055 J
- Calo (cal): 1 cal = 4,186 J; 1 kilôcalo (kcal) = 1.000 cal = 4.186 J
Tìm hiểu thêm: Khi lực hợp với hướng chuyển động một góc α
Trong trường hợp vật dịch chuyển không theo phương của lực, công của lực F làm vật dịch chuyển quãng đường s được tính theo công thức:
(với α là góc hợp bởi hướng của lực tác dụng và hướng dịch chuyển của vật)
Lưu ý đặc biệt: Nếu lực tác dụng vuông góc với phương chuyển động (α = 90°, cos 90° = 0) thì công của lực đó bằng 0 (lực không sinh công).
Hình 3.2: Lực kéo hợp với phương dịch chuyển góc α
II. Công suất
Để đánh giá việc thực hiện công của người hay thiết bị sinh công, người ta không chỉ quan tâm đến độ lớn của công thực hiện được mà còn quan tâm đến việc công này được thực hiện nhanh hay chậm. Đại lượng đặc trưng cho tốc độ thực hiện công được gọi là công suất.
Nếu trong thời gian t, công thực hiện là A thì công suất P được tính theo công thức:
Trong đó:
- A: Công thực hiện được, đơn vị đo là jun (J).
- t: Thời gian thực hiện công, đơn vị đo là giây (s).
- P: Công suất, đơn vị là oát (W): 1 W = 1 J / 1 s.
Các bội số của oát:
- 1 kilôoát (kW) = 103 W = 1.000 W
- 1 mêgaoát (MW) = 106 W = 1.000.000 W
- 1 gigaoát (GW) = 109 W = 1.000.000.000 W
Các đơn vị công suất thông dụng khác:
- Mã lực (HP - Horse Power): 1 HP ≈ 746 W
- BTU trên giờ (BTU/h) (thường dùng cho điều hòa, máy lạnh): 1 BTU/h ≈ 0,293 W
Bảng một số giá trị công suất thông dụng trong tự nhiên và kĩ thuật
| Đối tượng | Công suất P | Đối tượng | Công suất P |
|---|---|---|---|
| Ngựa | Khoảng 700 W | Tên lửa vũ trụ | Khoảng 2 × 107 W |
| Ô tô con | 2 × 104 W – 3 × 105 W | Thủy điện Hòa Bình | Khoảng 5 × 109 W |
| Đầu máy xe lửa | 106 W – 3 × 106 W | Mặt Trời | Khoảng 37 × 1025 W |
Góc Thí Nghiệm Trực Quan & Video Bài Giảng
1. Video Bài Giảng Về Công & Công Suất
2. Thí Nghiệm Mô Phỏng Công & Công Suất
Bài Tập Tự Luyện Vận Dụng
Câu 1:
Một máy bơm nước mỗi phút có thể bơm được 1,2 m3 nước lên độ cao 10 m vào một bể chứa. Biết trọng lượng riêng của nước là d = 10.000 N/m3 và hiệu suất của máy bơm là 75%. Công suất thực tế của động cơ máy bơm là bao nhiêu?
A. 2.000 W B. 1.500 W C. 2.666,7 W D. 3.200 W
- Trọng lượng nước bơm trong 1 phút (t = 60 s): P = d × V = 10.000 × 1,2 = 12.000 (N).
- Công có ích để đưa nước lên cao: Aích = P × h = 12.000 × 10 = 120.000 (J).
- Công suất có ích của máy: Pích = Aích / t = 120.000 / 60 = 2.000 (W).
- Do hiệu suất H = 75% = 0,75, nên công suất thực tế của máy bơm là:
Pthực tế = Pích / H = 2.000 / 0,75 ≈ 2.666,7 (W).
→ Đáp án đúng: C
Câu 2:
Kéo một vật có khối lượng m = 50 kg lên đều trên mặt phẳng nghiêng dài l = 5 m, cao h = 1,2 m trong thời gian t = 10 s. Lực ma sát tác dụng lên vật có độ lớn bằng 10% trọng lượng của vật. Công suất của lực kéo vật là:
A. 90 W B. 60 W C. 120 W D. 75 W
- Trọng lượng của vật: P = 10 × m = 10 × 50 = 500 (N).
- Lực ma sát: Fms = 10% × P = 0,1 × 500 = 50 (N).
- Công có ích để nâng vật lên độ cao h: Aích = P × h = 500 × 1,2 = 600 (J).
- Công để thắng lực ma sát: Ams = Fms × l = 50 × 5 = 250 (J).
- Tổng công của lực kéo: A = Aích + Ams = 600 + 250 = 850 (J).
- Công suất của lực kéo: P = A / t = 850 / 10 = 85 (W). (Nếu lấy g = 9,8 m/s2 hoặc xét riêng công suất có ích Pích = 600/10 = 60 W).
Câu 3:
Một ô tô có khối lượng 2 tấn chuyển động đều trên đường nằm ngang với vận tốc 36 km/h. Biết lực cản tổng cộng tác dụng lên ô tô bằng 0,05 lần trọng lượng của xe. Công suất của động cơ ô tô là bao nhiêu?
A. 10.000 W B. 40.000 W C. 15.000 W D. 20.000 W
- Đổi đơn vị: m = 2 tấn = 2.000 kg; v = 36 km/h = 36 / 3,6 = 10 m/s.
- Trọng lượng xe: P = 10 × m = 10 × 2.000 = 20.000 (N).
- Lực cản tác dụng lên xe: Fc = 0,05 × P = 0,05 × 20.000 = 1.000 (N).
- Vì xe chuyển động đều nên lực kéo của động cơ cân bằng với lực cản: Fk = Fc = 1.000 (N).
- Công suất động cơ xe là:
P = Fk × v = 1.000 × 10 = 10.000 (W) = 10 kW.
→ Đáp án đúng: A
Câu 4:
Một vật có khối lượng 2 kg được thả trượt không vận tốc đầu từ đỉnh một mặt phẳng nghiêng cao 0,8 m, dài 2 m xuống đến chân mặt phẳng nghiêng, sau đó tiếp tục chuyển động trên mặt sàn ngang một đoạn 1,6 m thì dừng lại. Biết lực ma sát trên mặt phẳng nghiêng và mặt sàn ngang là như nhau. Độ lớn của lực ma sát trên mặt sàn ngang là:
A. 5 N B. 8 N C. 4,44 N (xấp xỉ 4 N) D. 2 N
- Thế năng ban đầu của vật tại đỉnh mặt phẳng nghiêng: Wt = m × g × h = 2 × 10 × 0,8 = 16 (J).
- Trong suốt quá trình chuyển động, công của lực ma sát đã làm tiêu hao toàn bộ cơ năng này cho tới khi dừng hẳn:
Ams = Fms × (s1 + s2) = Fms × (2 + 1,6) = 3,6 × Fms.
- Theo định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng:
16 = 3,6 × Fms ⇒ Fms = 16 / 3,6 ≈ 4,44 (N).
Câu 5:
Một sợi dây xích đồng chất, khối lượng 4 kg, chiều dài 1 m đang nằm duỗi thẳng trên mặt bàn nằm ngang. Tính công tối thiểu cần thực hiện để nhấc toàn bộ sợi dây xích lên khỏi mặt bàn sao cho nó treo thẳng đứng và đầu dưới vừa chạm mặt bàn.
A. 40 J B. 20 J C. 10 J D. 400 J
- Trọng lượng của cả sợi xích: P = 10 × m = 10 × 4 = 40 (N).
- Do sợi dây xích đồng chất, trọng tâm của nó nằm ở chính giữa sợi dây, tức là cách đầu sợi dây một đoạn L/2 = 1 / 2 = 0,5 (m).
- Khi dây xích được nhấc lên treo thẳng đứng với đầu dưới vừa chạm bàn, trọng tâm của dây xích đã được nâng lên một độ cao h = L/2 = 0,5 (m) so với mặt bàn.
- Công tối thiểu cần thực hiện chính bằng độ tăng thế năng của trọng tâm sợi dây xích:
A = P × h = 40 × 0,5 = 20 (J).
→ Đáp án đúng: B